Skip to content

Βιοποικιλότητα Περιοχές Natura 2000

2010 Οκτώβριος 13

του Μιχάλη Αναστασιάδη

Θα ήθελα να σας μεταφέρω ορισμένες ενδεχομένως ενδιαφέρουσες πληροφορίες που αποκόμισα κατά τη διάρκεια πρόσφατης επίσκεψής μου στο Βέλγιο. Προφανώς, και για ευνόητους λόγους, ρίχνω έμφαση σε θέματα σχετικά με τη γεωργία. Για τη διευκόλυνσή σας, έχω σημειώσει με έντονα γράμματα τα πιο ουσιαστικά σημεία.

Εισαγωγή: το πλαίσιο της επίσκεψης
Στα πλαίσια των δημοσίων σχέσεων του Ευρωκοινοβουλίου, κάθε Ευρωβουλευτής επιχορηγείται ώστε να οργανώνει και να φέρνει στο Ευρωκοινοβούλιο ως 100 άτομα κάθε έτος (αναλογιστείτε ότι η θητεία είναι 5ετής και ότι υπάρχουν >750 ευρωβουλευτές εκ των οποίων 22 Έλληνες). Η υποχρέωση αφορά την επίσκεψη στο χώρο συνεδριάσεων και στην παρακολούθηση μίας πλήρους ενημέρωσης για το θεσμικό ρόλο του Ευρωκοινοβουλίου από εντεταλμένο υπάλληλο του Ε/Κ. Ο Έλληνας Ευρωβουλευτής των Οικολόγων-Πράσινων Μ. Τρεμόπουλος διοργάνωσε στο διάστημα 28-30/09/2010 σχετική επίσκεψη στοχευμένη και συνδυασμένη με σειρά άλλων δράσεων γύρω από το θέμα της «Προστασίας της Βιοποικιλότητας στις περιοχές Natura 2000». Οι προσκεκλημένοι ήταν κυρίως εκπρόσωποι Περιβαλλοντικών ΜΚΟ και εμπλεκόμενοι με το Δίκτυο Natura 2000. Η πρόσκληση προς εμένα προήλθε από το ενδιαφέρον μου για την αγροβιοποικιλότητα το οποίο έχω εκφράσει με σχετική αρθρογραφία αλλά και στα πλαίσια της Θεματικής Ομάδας «Γεωργία-Τρόφιμα» των Οικολόγων-Πράσινων στην οποία συμμετέχω.

Το πρόγραμμα περιλάμβανε

α) επίσκεψη στα γραφεία της σημαντικότερης Περιβαλλοντικής ΜΚΟ της Φλάνδρας, της Natuurpunt (90.000 μέλη), και παρουσίαση του έργου στο λιμάνι της Αμβέρσας,

β) επιτόπια επίσκεψη σε δύο περιοχές Natura 2000 στον χώρο πέριξ του λιμανιού της Αμβέρσας,

γ) επίσκεψη εργασίας στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή (Κομισιόν) και συνεργασία με κλιμάκιο Ελλήνων υπαλλήλων της Δ/νσης Περιβάλλοντος,

δ) την υποχρεωτική επίσκεψη στο Ε/Κ που προαναφέρθηκε,

ε) ανοιχτή διεθνή ημερίδα εντός του Ε/Κ με και θέμα “Biodiversity protection and sustainable local economies: the role of the NATURA 2000 Network” Η περιγραφή της επίσκεψης και του πλαισίου της, όλες οι εισηγήσεις που παρουσιάστηκαν σε powerpoint κατά τη διάρκεια της επίσκεψης, καθώς και αυτές της ημερίδας, είναι αναρτημένες στο: http://www.oikologoiprasinoi.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=405:-natura-2000&catid=11:press-releases&Itemid=23.

Στη συνέχεια του κειμένου αναφέρομαι ελάχιστα στο τι κάναμε και κυρίως σε πράγματα που έμαθα.

Ενδιαφέρον 1 : Σύγκρουση Natura 2000 και Λιμανιού Αμβέρσας
Συνοπτικά: Το λιμάνι της Αμβέρσας (το 2ο μεγαλύτερο της Ευρώπης, 5 φορές μεγαλύτερο από αυτό που θα γίνει ο Κινέζικος Πειραιάς) βρίσκεται εντός περιοχής Natura 2000. Το 1999 σχεδιάστηκε επέκτασή του, χωρίς να παρασχεθούν αντισταθμιστικά μέτρα, δηλαδή να αντικατασταθούν οι περιοχές Natura 2000 με άλλες, νέες, που θα επιτελούσαν τον ίδιο ρόλο, κάτι που προβλέπεται από την Οδηγία περί Βιοτόπων. Στο δικαστικό αγώνα το Port Authority και η κυβέρνηση αντιλήφθηκαν ότι έκαναν λάθος και ότι δεν θα δινόταν η άδεια από την Ε.Ε. Από κει και πέρα, συνεργάστηκαν με τις ΜΚΟ και αναπτύξανε νέες περιοχές (αναπαράγοντας ποσοτικά -δηλαδή σε εκτάσεις- και ποιοτικά, τους βιοτόπους που χάθηκαν από την επέκταση του λιμανιού).
Το περιβαλλοντικό κόστος έφτασε μόλις το 2% του συνολικού και η οικονομική απώλεια αν δεν γινόταν η επέκταση υπολογιζόταν απείρως μεγαλύτερη. Υπάρχουν 2 ενδιαφέροντα σε αυτήν την περίπτωση:

α) ότι επιδιώκεται από κοινού (Λιμάνι, ΜΚΟ, κοινωνία) η οικονομική μεγέθυνση με επιστημονικά άρτια αντιστάθμιση των περιβαλλοντικών απωλειών (η αντιστάθμιση στην Ελλάδα είναι μάλλον άγνωστη έννοια), που σημαίνει εκτός των άλλων ότι στην πράξη οι Περιβαλλοντικές ΜΚΟ και οι επιστήμονες έχουν την τεχνογνωσία να ασκήσουν ενεργητική διαχείριση του περιβάλλοντος ώστε να δημιουργήσουν νέους βιοτόπους),

β) ότι στη στάθμιση «οικονομική ανάπτυξη / προστατευμένο πάρκο» αυτό που θυσιάζεται συνήθως είναι η αγροτική γη (και η υψηλής παραγωγικότητας τέτοια).

Αξίζει πάντως να σημειωθεί ότι καταβλήθηκε μεγάλη προσπάθεια για την ορθολογική και εξατομικευμένη αποζημίωση των θιγόμενων αγροτών, η αποζημίωση για τη γη ήταν 20% μεγαλύτερη από την αγοραία αξία της, δόθηκε η δυνατότητα χορήγησης νέων «συνολικών εκμεταλλεύσεων» (μάλιστα ένας παραγωγός τη δέχτηκε και μετοίκησε σε αυτήν τη νέα εκμετάλλευση στο Νότιο Βέλγιο). Η εξατομίκευση είχε να κάνει με την προσαρμογή των μέσων ανάλογα με την κατάσταση της εκμετάλλευσης (αν ήταν μεγάλος ή μικρός ηλικιακά ο παραγωγός,
αν υπήρχε διάδοχη κατάσταση, κλπ). Καταβλήθηκε προσπάθεια να σχεδιαστούν τα πάρκα κατ’ αρχήν σε γη μη-υψηλής παραγωγικότητας (ο σχεδιασμός αυτός συνδυάστηκε με το σχεδιασμό αντιπλημμυρικών έργων, οπότε δεν ήταν πάντα δυνατό να αποφευχθεί η γ.υ.π.). Και τέλος παρασχέθηκαν εξατομικευμένα οικονομικά μέτρα-κίνητρα ώστε π.χ. αγρότης (καλλιεργητής καλαμποκιού) να αλλάξει την εκμετάλλευσή του προς εκτατική βοοτροφία σε υγροβιότοπο και να αποζημιώνεται και ως «ενεργητικός διαχειριστής του περιβάλλοντος».
Η διαφάνεια που παρατίθεται και οι φωτογραφίες του άρθρου αφορούν την εκμετάλλευση που μετατράπηκε σε «διαχείρισης περιβάλλοντος» (περιοχή Doelpolder North). Στο link που προαναφέρθηκε, υπάρχουν δύο powerpoint παρουσιάσεις για το θέμα του λιμανιού της Αμβέρσας.

Για το γενικότερο θέμα, της «σύγκρουσης» των οικονομικών δραστηριοτήτων εντός περιοχών Natura 2000 με τις προστατευόμενες αξίες (είδη, βιότοποι), η Κομισιόν έχει ήδη εκδώσει έναν σχετικό Οδηγό (για τις μη-ενεργειακές εξορυκτικές επιχειρήσεις), αναμένεται ο δεύτερος (για την αιολική ενέργεια), ενώ είναι στα σκαριά και Οδηγός για τη γεωργία (αν και δεν είναι σαφές πότε θα ολοκληρωθεί).

Ενδιαφέρον (ακαδημαϊκό) 2 : Πόσο «οικολόγοι» είναι οι Ευρωπαίοι που άκουσα;
Νομίζω πρέπει να το θίξω, για να μην υπάρχουν λάθος εντυπώσεις. Η απάντηση: μάλλον όχι πολύ.  Σε ό,τι επισκεφθήκαμε στην Αμβέρσα με την Natuurpunt ήταν διάχυτη η τοπικιστική υπερηφάνεια (π.χ. καμία άλλη γλώσσα πλην των Φλαμανδικών, πουθενά) και η αγάπη και περηφάνεια ταυτόχρονα για το λιμάνι και τη φύση, δεν εισέπραξα όμως κάποιο ίχνος έστω κριτικής στάσης για την ευρύτερη –εκτός συνόρων- περιβαλλοντική σημασία του εμπορίου και της κατανάλωσης μεγάλης κλίμακας. Το λιμάνι είναι ζωοδότης διότι παράγει 150.000 θέσεις εργασίας.
Στην επίσκεψη στην Κομισιόν έγινε μία παρουσίαση powerpoint με θέμα «Next steps for Natura 2000». Στην παρουσίαση αυτή δίνεται ένας μάλλον «ξεδιάντροπος» ορισμός της αειφόρου ανάπτυξης : «N2K is a model on how to achieve sustainable development (economic growth while maintaining ecosystem services)», δηλαδή «αειφόρος ανάπτυξη είναι η οικονομική μεγέθυνση ενόσω διατηρούνται οι οικοσυστημικές υπηρεσίες». Απλοποιημένο και λίγο στρεβλό, τούτο το «πρόταγμα της αειφορίας», ειδικά για παρουσίαση της Δ/νσης Περιβάλλοντος της Κομισιόν.
Η μόνη «οικολογική» αναφορά που εντόπισα ήταν στην ημερίδα, από τον M. Fritz (DG Environment, Unit B2 : Nature & Biodiversity) κατά τη διάρκεια της εισήγησής του με θέμα «EU policies for biodiversity protection». Αναφερόμενος στις υποχρεώσεις της ΕΕ στα πλαίσια του Convention on Biological Diversity και των στόχων που είχε θέσει για το 2010, είπε εκτός κειμένου παρουσίασης ότι «και βέβαια ας μην ξεχνάμε ότι το ίχνος (footprint) της Ευρώπης είναι μεγάλο και επί της παγκόσμιας βιοποικιλότητας». Αυτά.

Ενδιαφέρον 3 : Διαφαινόμενη στάση της Επιτροπής όσον αφορά στους Φορείς Διαχείρισης
Στην επίσκεψη στην Κομισιόν έγινε συνάντηση με κλιμάκιο Ελλήνων υπαλλήλων της DG Environment (από Unit B3 : Natura 2000, Unit A3 : Cohesion policy & EIA και από Unit A1 : Legal issues). Μεταξύ άλλων έθεσαν τις εξής ερωτήσεις που δείχνουν αν μη τι άλλο τι απασχολεί την Κομισιόν: «Μήπως οι Φορείς Διαχείρισης είναι πολλοί στην Ελλάδα, δεδομένου ότι έχουμε ήδη 28 ΦΔ και για να καλυφθεί το σύνολο του Natura 2000 με το ίδιο μοντέλο οργάνωσης σημαίνει ότι θα φτάσουμε σε πολλαπλάσιο αριθμό;». Και «Μήπως πρέπει οι ΦΔ να ενταχθούν στις Περιφέρειες, δεδομένου ότι τώρα ο ρόλος τους είναι συμβουλευτικός και στη συνέχεια σε κάθε περίπτωση απευθυνόμαστε στις κρατικές αρχές;».

Ενδιαφέρον 4 : Η άποψη της Κομισιόν για τα επόμενα στάδια της πολιτικής Natura 2000
Η συνολική εικόνα που αποκόμισα από όλες τις κουβέντες υπαλλήλων της Κομισιόν είναι η εξής:

α) το επόμενο μεγάλο βήμα είναι να γίνει η καταγραφή της Ευρωπαϊκής βιοποικιλότητας με βάση πρόγραμμα παρακολούθησης (monitoring), βλ. παρακάτω,

β) το επόμενο στάδιο είναι η εξάπλωση του δικτύου στη θάλασσα,

γ) στη χέρσο της Ευρώπης, προετοιμάζεται η δημιουργία του λεγόμενου Green Infrastructure, δηλαδή ενός ολοκληρωμένου, χωροταξικά σχεδιασμένου, δικτύου διαδρόμων επικοινωνίας των βιοτόπων (Natura και μη). Ήδη υπάρχει οδηγός για το “Connectivity (δες και εδώ). Προφανώς αυτή η στρατηγική μπορεί να έχει σημαντικές επιπτώσεις στις πολιτικές για τη γεωργία.

δ) Η «ενσωμάτωση της βιοποικιλότητας στις άλλες πολιτικές» στην πράξη εστιάζεται στις εξής πολιτικές : Αγροτική, Αλιευτική, Συνοχής. Ήταν προφανής η διάθεση των ομιλητών στην κατεύθυνση υποστήριξης του ότι η ΕΕ χρειάζεται να κατευθυνθεί σε πιο ολοκληρωμένες πολιτικές χρήσης γης και χωροταξίας.

Ενδιαφέρον 5 : Σημασία και επιπτώσεις στη Γεωργία – Κτηνοτροφία
Όπως είναι γνωστό, βρισκόμαστε στην αρχή της τελικής φάσης για τη μεταρρύθμιση της ΚΑΠ ενόψει της περιόδου 2013-2020 (η πρόταση της Κομισιόν αναμένεται το Νοέμβριο και οι νομοθετικές προτάσεις το καλοκαίρι του 2011). Στα πλαίσια όλων των σχετικών συζητήσεων είναι σαφές ότι η στρατηγική για την προστασία της βιοποικιλότητας θα ενσωματωθεί πολύ πιο έντονα στην ΚΑΠ (και όχι μόνο η βιοποικιλότητα, βλ. και αναφορές στις οικοσυστημικές υπηρεσίες).

Μία διαπίστωση που επανερχόταν συνέχεια κατά τη διάρκεια των συζητήσεων ήταν ότι, όσον αφορά στην κατάσταση διατήρησης (favourable conservation status) των προστατευτέων βιοτόπων ή ειδών που σχετίζονται με γεωργικές εκτάσεις (στις οποίες περιλαμβάνονται τα λιβάδια – grasslands) οι εξέλιξη μέχρι σήμερα είναι η χειρότερη δυνατή.
Χαρακτηριστική είναι η εξής παράγραφος (από την έκδοση του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Περιβάλλοντος, EEA, “10 messages for 2010 : Agricultural ecosystems”) : “Habitat types linked to agro-ecosystems generally have a relatively poor conservation status, with only 7 % of assessments being favourable, compared to 17 % for habitat types not related to agroecosystems. (…) In the Mediterranean biogeographical region, the percentage of favourable assessments for these habitat types was 3 %. However, the situation in the Mediterranean biogeographical region is complicated by the very high proportion of assessments being reported as ‘unknown’ ”.
Είναι προφανές ότι η αρνητική αυτή αξιολόγηση, ειδικά επειδή στηρίζεται κυρίως στην απουσία στοιχείων, μπορεί να έχει σημαντικές επιπτώσεις στις πολιτικές για την Ελληνική γεωργία-κτηνοτροφία.

Ενδιαφέρον 6 : Η Επιτροπή «Φύση 2000» και η επερχόμενη Παρακολούθηση (Monitoring)
Από το Μάιο 2010 η (αδρανής την προηγούμενη 6ετία) άμισθη «Εθνική Επιτροπή Φύση 2000» έχει αναβαθμιστεί και λειτουργεί θετικά, φαίνεται δε ότι στο Νομοσχέδιο για τη Βιοποικιλότητα που θα κατατεθεί στη Βουλή θα έχει καθαρό συμβουλευτικό ρόλο προς το ΥΠΕΚΑ («Το ΥΠΕΚΑ θα συμβουλεύεται την Επιτροπή Φύση 2000 για όλα τα θέματα προστασίας και διαχείρισης της βιοποικιλότητας που απαιτούν επιστημονική υποστήριξη»).
Απόλυτη και ύψιστη προτεραιότητα έθεσε η Επιτροπή Φύση 2000 το θέμα της Παρακολούθησης (Monitoring) δηλαδή της διαπίστωσης και καταγραφής στο πεδίο της πραγματικής κατάστασης των Βιοτόπων και των Ειδών της χώρας. Το Monitoring δεν περιορίζεται μόνο εντός των περιοχών Natura 2000 αλλά επεκτείνεται στο σύνολο της επικράτειας. Όλα τούτα αποτελούν εθνική υποχρέωση βάσει της Οδηγίας για τους Βιοτόπους. Το Monitoring πρέπει να έχει ολοκληρωθεί ως το 2012.

Ενδιαφέρον 7 : Η απουσία Κρατικού Επιστημονικού Φορέα για το Περιβάλλον.
Στην ημερίδα οι άνθρωποι της Κομισιόν επισήμαναν (με κάποια χροιά προφανούς αναγκαιότητας, ίσως και αγωνίας) ότι κάθε χώρα έχει έναν αμιγώς επιστημονικό φορέα ως επιστημονικό σύμβουλο σε θέματα περιβάλλοντος και βιοποικιλότητας, όμως στην Ελλάδα δεν υπάρχει τέτοιος (αν κατανόησα σωστά τα όσα άκουσα, παλιότερα είχε ανατεθεί εκ των πραγμάτων αυτός ο ρόλος στο ΕΚΒΥ, αλλά ο ρόλος δεν έχει παγιωθεί και θεσμοθετηθεί, ενώ πιο παλιά –ως το 2003- έναν τέτοιο ρόλο επεδίωκε να παίξει και το ΕΚΠΑΑ – Εθνικό Κέντρο Περιβάλλοντος & Αειφόρου Ανάπτυξης. Πάντως δεν έχει διαφανεί ακόμα κάποια σαφής Ελληνική διάθεση κινητικότητας επί του θέματος αυτού).

Ενδιαφέρον 8 : Η περιρρέουσα διάθεση για τη σχέση βιοποικιλότητας με γεωργία- κτηνοτροφία.
Παρότι όπως προαναφέρθηκε η σχέση γεωργίας-κτηνοτροφίας / βιοποικιλότητας αναδεικνύεται ως «προβληματική», αξίζει να σημειωθεί ότι στην παρουσίαση της Ελληνικής Ορνιθολογικής Εταιρείας δόθηκε κατά κάποιο τρόπο «ψήφος εμπιστοσύνης» στη βιολογική γεωργία. Θεωρώ ότι η γνώμη της Ορνιθολογικής είναι βαρύνουσα. Γιατί αφενός είναι ίσως η Ελληνική περιβαλλοντική ΜΚΟ με την ευρύτερη επιστημονική κατάρτιση και διασπορά στην επικράτεια. Και αφετέρου είναι αυτή που έχει ασχοληθεί εκτενέστερα και σε βάθος χρόνου με τη σχέση γεωργίας-βιοποικιλότητας. Αναφέρω χάριν παραδειγμάτων την έκδοσή της «Προδιαγραφές μελετών διαχείρισης της βόσκησης σε προστατευόμενες περιοχές», την Έκθεση για το ΥπΑΑΤ «Καθορισμός των περιοχών Υψηλής Φυσικής Αξίας αγροτικής και δασικής γης», καθώς και τον αναλυτικό χώρο «Αγροτικά οικοσυστήματα & βιοποικιλότητα» στην ιστοσελίδα της (βλ. http://www.ornithologiki.gr/page_in.php?sID=214 )
Είναι ένα θέμα σημαντικό γιατί υπάρχει σειρά πρόσφατων επιστημονικών δημοσιεύσεων στο εξωτερικό και περισσότερο στην Αγγλία, που συνιστούν ένα ολόκληρο debate σε σχέση με τα γεωργο-περιβαλλοντικά μέτρα, αλλά ορισμένες δημοσιεύσεις (ερευνητές) έχουν στοχοποιήσει και τη βιολογική γεωργία per se (τα θέματα αυτά και οι δημοσιεύσεις, νομίζω πως δεν είναι άσχετα με τις εθνικές θέσεις της κάθε χώρας ενόψει αναμόρφωσης της ΚΑΠ). Έμεινα πάντως με την εντύπωση μιας ασαφούς διάχυτης αίσθησης ότι τα γεωργο-περιβαλλοντικά μέτρα όπως εφαρμόζονται δεν αποδίδουν επαρκώς όσον αφορά στην προστασία της βιοποικιλότητας (για την Ελλάδα η αίσθηση στηρίζεται σε προσωπικές εμπειρίες, διότι τέτοια αποτίμηση δεν ξέρω να έχει γίνει).
Πάντως, για την Ελλάδα, σε ορισμένες περιπτώσεις όπου είναι σαφέστατες οι συγκρούσεις (γεωργία-κτηνοτροφίας/βιοποικιλότητας), ευθύνη μπορεί να αποδοθεί στον ενίοτε ασυντόνιστο και ασυνεχή τρόπο λειτουργίας του ΥπΑΑΤ και των εργαλείων-Οργανισμών του. Τέτοια χαρακτηριστική περίπτωση ήταν η ανεπαρκής ή και ανύπαρκτη ενσωμάτωση στα Σχέδια Βελτίωσης διαφόρων τεχνικών μέσων προστασίας των καλλιεργειών / εκτροφών από τα άγρια προστατευόμενα θηλαστικά, παρά τις τεκμηριωμένες προτάσεις των περιβαλλοντικών ΜΚΟ.
Αντίθετα, ο ΕΛΓΑ είχε ενσωματώσει θετικές πρόνοιες, οι οποίες τώρα (με την ισχύουσα πια μεταλλαγή του) είναι άγνωστο πως θα εφαρμόζονται (επαρκώς ή ανεπαρκώς).

Επίλογος
Συνολικά, ήταν μία πολύ ενδιαφέρουσα επίσκεψη. Οφείλω να πω, ανθρώπινα και «πατριωτικά» -κι ας κατηγορηθώ- πως είναι προς τιμήν των Οικολόγων – Πράσινων και συγκεκριμένα του Μ. Τρεμόπουλου και της καλής ομάδας συνεργατών του, που επέλεξαν να επενδύουν αποτελεσματικά και για το συνολικό όφελος της χώρας μας την Ευρωπαϊκή χρηματοδότηση (που παρέχεται για την «προπαγάνδιση» του Ευρωκοινοβουλίου). Σε αντίθεση με το shopping για το οποίο είχα ακούσει από επισκέψεις σε άλλους ευρωβουλευτές, εγώ είδα ουσιαστική ενημέρωση, συνεργασίες, ξεκινήματα και αποτελέσματα και … ελαχιστομενότατα τις Βρυξέλλες (γεγονός αν μη τι άλλο διατροφικά υγιές : σοκολατάκια, μπύρες, μύδια, έχουν μια έφεση στα παχυντικά)! Θετικό! Αυτά για την ώρα, σας χαιρετώ, με την ελπίδα οι πληροφορίες αυτές να συμβάλλουν στην κατανόηση ορισμένων συνιστωσών της κατεύθυνσης προς την οποία τείνουν οι πολιτικές σε σχέση με τη γεωργία και το γεωργο-περιβάλλον.

No comments yet

Leave a Reply

Note: You can use basic XHTML in your comments. Your email address will never be published.

Subscribe to this comment feed via RSS