Του Γιώργου Κόκκορη

(πηγή: http://www.aegean.gr/newspaper)

Οι ανθρώπινες δραστηριότητες έχουν επιπτώσεις στα φυσικά συστήματα σε κάθε γωνιά του πλανήτη. Μια από αυτές τις επιπτώσεις, που είναι και εκτεταμένη και καταστροφική, είναι η εισαγωγή μη ιθαγενών ειδών σε νέα περιβάλλοντα. Αυτά τα φαινόμενα τα αποκαλούμε και βιολογικές εισβολές.

Οι βιολογικές εισβολές ή εισαγωγές ξενικών ειδών είναι από εκείνα τα σπάνια αντικείμενα που έχουν σοβαρές συνέπειες και διατρέχουν ένα ευρύ πεδίο επιστημονικών αντικειμένων, από τη Γενετική και την Οικολογία έως τα Οικονομικά και το Δίκαιο. Έχει περάσει λίγο περισσότερο από μισός αιώνας από τότε που ο Elton παρουσίασε σε μια απολαυστική μονογραφία το θέμα. Ο Elton είχε δίκιο, το πρόβλημα είναι ακόμα μεγαλύτερο σήμερα. Ποιο ακριβώς είναι, όμως, το πρόβλημα;

Οι οικολόγοι ξέρουν ότι 1 στα 1.000 είδη που φτάνει σε ένα νέο περιβάλλον, θα έχει ολέθριες επιπτώσεις στο οικοσύστημα-αποδέκτη. Υπάρχουν, δυστυχώς, πολλά παραδείγματα στον πλανήτη. Στη χώρα μας και ειδικά στη χέρσο, υπάρχουν πολλά είδη, κυρίως φυτών, που έχουν εγκατασταθεί αλλά δεν έχουν σημαντικές επιπτώσεις. Γιατί υπάρχει αυτή η ευτυχής «καθυστέρηση» σε σχέση με τη δυτική Μεσόγειο, όπου υπάρχουν πολύ πιο σημαντικές επιπτώσεις; Δε γνωρίζω κανένα σοβαρό επιχείρημα και ούτε έχω να προτείνω κανένα. Στις θάλασσές μας η κατάσταση είναι παρόμοια, μολονότι έχουμε κάποιες αρχικές ενδείξεις για σημαντικές επιπτώσεις του φυτοφάγου ψαριού και Λεσεψιανού μετανάστη, Siganus luridus (Γερμανός), στις βιοκοινότητες των φυκιών της ανατολικής Μεσογείου. Αυτό προκύπτει ως αποτέλεσμα μελετών Τούρκων συναδέλφων και της δικής μας ερευνητικής ομάδας.

Γιατί υπήρξε αυτή η έκρηξη ενδιαφέροντος από τους ερευνητές που θεραπεύουν την επιστήμη της Οικολογίας; Ας δούμε ένα παράδειγμα από αλλού: Η κατανόηση της ανθρώπινης φυσιολογίας και συμπεριφοράς εδώ και καιρό οδηγείται από τη μελέτη ανωμαλιών. Με την ίδια λογική, οι οικολόγοι συνειδητοποίησαν ότι θα καταλάβουν περισσότερα για τις βιοκοινότητες και τα οικοσυστήματα όταν τα μελετήσουν, όχι όταν βρίσκονται στη «φυσική ισορροπία» τους – στην «Εδέμ», αλλά όταν διαταράσσονται. Η συμπεριφορά, η διασπορά και οι επιπτώσεις των βιολογικών εισβολέων -των «δαιμόνων» -σχηματοποιούν και προσφέρουν προς μελέτη την τέλεια διαταραχή. Επηρεάζουν τη σύνθεση των ειδών και τις λειτουργίες των οικοσυστημάτων. Αυτοί οι δαίμονες αποδείχθηκαν, λοιπόν, εξαιρετικά χρήσιμοι στη νεαρή επιστήμη μας· μεγάλης κλίμακας φυσικά πειράματα που δε θα μπορούσαμε ποτέ να πραγματοποιήσουμε, αλλά και δεν μπορούμε να ελέγξουμε. Αποκάλυψαν κρυμμένους νόμους για τη συνάθροιση των βιοκοινοτήτων, τις λειτουργίες των οικοσυστημάτων και τη βιολογική ποικιλότητα και καθόρισαν τα εργαλεία μας για την αποκατάσταση των λαβωμένων από τον Homo sapiens οικοσυστημάτων.

Αυτά που δε μας αποκάλυψαν ακόμα οι βιολογικοί εισβολείς, είναι η δυνατότητα να προβλέπουμε ποιος από αυτούς (ουσιαστικά, ποια είναι τα χαρακτηριστικά του) θα είναι ολέθριος για τα φυσικά συστήματα-αποδέκτες και ποια είναι τα οικοσυστήματα (εννοούμε ξανά ποια είναι τα χαρακτηριστικά τους) τα οποία είναι τρωτά σε ενδεχόμενους εισβολείς. Είναι προφανώς πολύ σημαντικά αυτά που δεν ξέρουμε, ενώ την ίδια στιγμή οι βιολογικές εισβολές θεωρούνται η δεύτερη σημαντικότερη απειλή για τη βιοποικιλότητα και σημαντική συνιστώσα της πλανητικής αλλαγής.

Η επιστήμη της Οικολογίας έχει ζωή μόλις ενάμισι αιώνα και επίσης έχει εγγενείς δυσκολίες διατύπωσης καθολικών αρχών και νόμων, αφού μελετά μεσαίου μεγέθους αντικείμενα (ούτε μόρια, ούτε πλανήτες). Έστω και έτσι, παραμένει το ευρύτερο πλαίσιο που υπάρχει για να αντιμετωπίσουμε τη μεγαλύτερη πρόκληση που έχουμε μπροστά μας ως ανθρώπινο γένος, την Κλιματική Αλλαγή.